Socrealizm w literaturze Polski powojennej – główne założenia, artyści i przykłady dzieł

Socrealizm to nurt, który pojawił się w Polsce wraz z zakończeniem II wojny światowej i z wprowadzeniem władzy ludowej na terenie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Początkowo tylko niektórzy artyści go kultywowali. Później – po IV zjeździe ZL w Szczecinie w 1949 roku – styl socrealistyczny obowiązywał już wszystkich.

Styl socrealizmu, a więc realizmu socjalistycznego stanowił sprytne narzędzie władzy komunistycznej, którym ta posługiwała się do prowadzenia swojej propagandy oraz antypropagandy. Owa propaganda miała na celu wpływanie na społeczeństwo i zapewnianie go w jedynej słusznej idei rozwoju i pracy. Artysta miał być narzędziem w rękach władzy i kultywować jej założenia. Ponadto wysoko ceniono sobie tych pisarzy i poetów, którzy czcili w swoich utworach Józefa Stalina jako silnego przywódcę i ojca narodu, ale przede wszystkim przyjaciela Polski i Polaków.

Antypropaganda natomiast zakładała odchodzenie od Zachodu.

czerwona komunistyczna pięśćPOKOLENIE „PRYSZCZATYCH”

Artystów, którzy jako pierwsi po wojnie zaczęli tworzyć dzieła w nurcie socrealistycznym, nazywa się pokoleniem „Pryszczatych”. Byli to głównie poeci urodzeni około 1925-1930 roku. Pisali w zgodzie z założeniami realizmu socjalistycznego, mimo że jeszcze nikt im tego nie nakazywał. Do grona „Pryszczatych” zaliczyć możemy miedzy innymi Wisławę Szymborską, Jerzego Ficowskiego, Tadeusza Konwickiego, Wiktora Woroszylskiego, a nawet Tadeusza Borowskiego. Niektórzy z nich – jak–na przykład Szymborska, w trakcie odwilży październikowej 1956 roku, odeszli od swoich przekonań socrealistycznych i wydali tomiki, które określano jako „powtórne debiuty”. Okres odwilży lat 1956-59 uważa się a jeden z najważniejszych w literaturze PRL-u. Wówczas na mocy tego, że zmarł Stalin, a władzę po nim objął Chruszczow, możliwe było większe zliberalizowanie literatury.

GŁÓWNE ZAŁOŻENIA SOCREALIZMU

Pośród głównych założeń socrealizmu możemy wymienić kilka najważniejszych, do których należą:

  • kult jednostki Józefa Stalina,
  • kult robotnika, chłopo-robotnika oraz pracy na rzecz społeczeństwa i państwa,
  • ukazywanie szarej codzienności PRL-u w barwach kolorowych, nobilitujących,
  • chwalenie i propagowanie ideałów systemu komunistycznego i stalinowskiego totalitaryzmu,
  • deprecjonowanie zachodnich mód i postaw.

 pomniki Stalina i innych władców radzieckich na placu czerwonym w Moskwie

KONIEC SOCREALIZMU

Co prawda socrealizm miał swoją najciemniejszą i najgłębszą siłę w latach 1945-1956, jednak w latach późniejszych również istnieli twórcy, którzy pisali ku chwale władzy komunistycznej. Inni jednak, jak na przykład Czesław Miłosz czy Stanisław Barańczak wyjechali z kraju, jeszcze inni natomiast pisali w dość pogłębionej metaforze, przy użyciu mowy ezopowej czy też od 1976 roku – w drugim, nieoficjalnym obiegu wydawniczym. Mówi się, że socrealizm skończył się w Polsce wraz z odejściem systemu komunistycznego.